پرهیز از نگرش نمادین به زن
سهم زنان از لطمات وصدماتی که در جریان انقلاب و هشت سال دفاع مقدس بر
مردم ایران وارد شد، کمتر از مردان نبوده و حتی گاه می توان ادعا کرد که در
برخی عرصه ها، بیش از مردان متحمل این سختی ها شده اند . همچنین در هر
برهه ای که انقلاب به وجود زنان نیاز داشته، در پای صندوق های رای،
تظاهرات، پشت جبهه و . . . آن ها در صحنه حاضر شدند . بنابراین طبیعی است
که باید این حضور را حرمت نهاد و از استفاده ابزاری و نمادین از زنان، برای
به نمایش درآوردن وحدت و یا توسعه در کشور خودداری کرد . به عبارت دیگر،
"زنان نیروی کمکی یا موتورهای یدک توسعه نیستند" (13) ، که در موقع احتیاج
آنان را به صحنه آورده و پس از رفع نیاز رهایشان کرد .
*ضروری دانستن کار برای زنان
باید توجه داشت که اشتغال زنان تنها از دیدگاه توسعه و مادی حایز اهمیت
نبوده، بلکه دلایل دیگری نیز دارد . اشتغال، به زن احساس سازندگی و خلاقیت
می دهد و موجب استقلال فکری و مالی وی می گردد که اگر در مسیر صحیح باشد،
در مجموع قدرت خانواده را افزایش می دهد همچنین پایگاه اجتماعی - اقتصادی
وی را در جامعه تحکیم می بخشد و تاثیر آن نه تنها در شخصیت و رفتار زن،
بلکه در روحیات یک یک اعضای خانواده، به ویژه کودکان و به صورت غیر مستقیم
در کل جامعه احساس می شود . اشتغال زن مانع یکنواختی زندگی و خستگی ناشی از
وظایف تکراری خانه شده و زن را از احساس بطالت و بیهودگی رها می سازد .
تحقیقات انجام شده، بیانگر این است که "به موازات افزایش حضور زنان در عرصه
های شغلی، آمار خودکشی در این قشر کاسته می شود" . (14) از سوی دیگر،
برآورده نشدن نیازهای اجتماعی زنان، از عوامل شیوع اعتیاد در میان زنان
جوان، به ویژه زنان تحصیل کرده است . (15)
*کار باید مناسب جایگاه زنان باشد
ضروری دانستن کار برای زنان، به معنای اشتغال بی قید و شرط آنها در هر
شغل و حرفه ای نیست . زنان در طول تاریخ و در سراسر جهان، عهده دار نقش های
همسری و مادری هستند و هیچ مرد و یا ابزار دیگری نمی تواند وظایف اصلی و
اساسی آنان را انجام دهد . اضافه کردن وظیفه ای دیگر بر دوش زنان، اضطراب،
افسردگی، هراس، وسواس و تنش را در آنان به وجود آورده و یا افزایش می دهد .
(16) حتی نامناسب بودن ساعت کار برای زنان، ایجاد خطر می کند . مثلا
"احتمال ابتلا به سرطان سینه در زنانی که برای سال های طولانی به کار شبانه
می پردازند، بیشتر است ." (17)
*تسهیلات ویژه برای کار زنان
برای ایجاد تعادل بین وظایف و نقش های حیاتی زن، به عنوان همسر و مادر
از یک سو و نقش های اجتماعی وی به عنوان یک کارگر و یا کارمند، پذیرش کار
نیمه وقت و نیز تواتری بودن اشتغال زن، یکی از راه های اساسی است . یعنی
زمانی که زن ازدواج می کند و صاحب فرزندانی می شود، باید بتواند شغل خود را
به طور موقت رها سازد تا نقش خود را در خانه به صورت کامل ایفا کند و با
افزایش سن کودکان، پس از چند سال، باید بتواند آرام آرام به سر کار خود
بازگردد و یا از امکان کار نیمه وقت استفاده کند .
مسلم است که وقفه چندین ساله در اشتغال زن و بازگشت مجدد وی به سر کار،
بازآموزی و انطباق وی با شرایط جدید را لازم دارد . (18) رها ساختن کار
نیمه وقت، از ویژگی های اشتغال زنان است و در سراسر جهان وجود دارد و به
فرهنگ اسلامی و یا ایرانی ما مرتبط نیست . "زنان، 90% کارگران نیمه وقت را
در انگلستان تشکیل می دهند و در حدود 40% زنان شاغل در اشتغال مزدبگیری،
نیمه وقت هستند . بسیاری از زنان پس از تولد نخستین کودک، اگر کار را به
کلی ترک نکنند، به کار نیمه وقت انتقال پیدا می کنند . زنان مسن تر که به
محض بزرگ شدن کودکانشان به کار مزدبگیری برمی گردند، اغلب - یا به انتخاب
خود یا از آن روی که مشاغل تمام وقت معدودی در دسترس آن هاست - مشاغل نیمه
وقت می گیرند ." (19)
*ارزش گذاری نقش همسری و مادری
فمینیست ها معتقدند، منفعت همه مردان در این است که زنان کارهای خانه
را انجام دهند و آن ها از خدمات رایگان زنان در خانه، برای تغذیه، نظافت و .
. . استفاده کنند . به همین دلیل، فمینیست ها به شدت به تقسیم کار بر
مبنای جنسیت علاقه مندند . از سوی دیگر، "خانه داری " اغلب کاری رایگان و
کم ارزش محسوب می شود و کار حقیقی به حساب نمی آید . گسترش دیدگاه فمینیست
ها و نیز خودداری جوامع و دولت ها از پذیرش نقش "خانه داری " ، به عنوان
مجموعه ای از نقش های همسری و مادری زن، در تولید ناخالص ملی، موجب افت
منزلت زنان خانه دار در جامعه شده است . (20) حال آن که اداره امور منزل،
مستلزم صرف ساعت ها وقت و انرژی است . در یک پژوهش که در لندن و در سال
1971 میلادی، انجام شد، معلوم گردید که زنان به طور میانگین 77 ساعت در
هفته به خانه داری می پردازند و این در حالی است که حداکثر ساعت کار رسمی
در خارج از خانه 42 ساعت در هفته است . مطابق این پژوهش، کمترین زمان یعنی
48 ساعت را زنی صرف کرده که کار تمام وقت هم داشته و بالاترین میزان 105
ساعت بود . (21)
کار خانگی زنان نه تنها جلوه ای از مناسبات تولید است و در تولید سرانه
و ناخالص ملی مؤثر است، بلکه در حفظ معیارهایی که زندگی را برای مردان
تحمل پذیر می سازد، نیز سهم دارد و می تواند فشارهای سیاسی و اقتصادی و نیز
تغییرات شدید جامعه را کاهش دهد . زنان برای مصرف درست درآمد خانواده و
حفظ استاندارد زندگی تلاش و انرژی چشم گیری به خرج می دهند . علاوه بر آن،
مادر جایگاه مستحکمی در ایجاد آرامش روانی فرزندان خود و به تبع آن آرامش
جامعه دارد . بر اساس نظر سنجی که توسط سازمان ملی جوانان و با استفاده از
نظرات جوانان تمامی استان های کشور انجام پذیرفته، جوانان رابطه خود را با
مادران صمیمانه تر از رابطه با پدرانشان توصیف کرده اند . (22) تاریخ نشان
داده است که در هر جامعه اگر قرار باشد شان زن ها از آن ها گرفته شود، از
مقام مادری به مقام معشوقگی تنزل پیدا می کنند و فقط به جنسیت آن ها توجه
می شود . و این در حالی است که اسلام برای تعیین جایگاه و منزلت زنان در
داخل خانواده، حریم حرمت را مشخص کرده است . "مادر" محرم بر پسر، داماد،
خواهر زاده، برادرزاده، و . . . است، پس نمی توان او را از بابت "جنسیتش "
مورد توجه قرار داد، بلکه این صفا، محبت، درایت و اندیشه اوست که مامن
دردها و رنج های این مردان می شود و در خارج از حریم خانه "حجاب " و "عفاف "
زن حرف آخر را می زند . بازگشت دوباره زن به شان و جایگاه اصلی اش نیازمند
بازنگری مجدد به ارزش ها و بها دادن به نقش همسری و مادری زن است .
پی نوشت
13) آفتاب یزد، 25/10/81، به نقل از زهرا شجاعی .
14) روزنامه انتخاب، 3/11/81 .
15) ر . ک: روزنامه هم بستگی، 18/10/81 .
16) ر . ک: همان، 28/9/81 .
17) روزنامه سیاست روز، 29/11/81 .
18) باقر ساروخانی، مقدمه ای بر جامعه شناسی خانواده، ص 181 .
19) آنتونی گیدنز، جامعه شناسی، ص 546 .
20) ر . ک: پاملا آبوت و کلر والاس، جامعه شناسی زنان، ص 180- 170 .
21) ر . ک: همان، ص 178 .
22) روزنامه سیاست روز، 29/10/81 .
ادامه دارد